Προσωπικότητα απλούστερα μπορεί να οριστεί το σύνολο των βιωμάτων, των συναισθημάτων, των γνωστικών πληροφοριών και της συμπεριφοράς που έχει αναπτύξει ο άνθρωπος από την βρεφική ηλικία μέχρι το πέρας της εφηβείας κάνοντάς τον διαφορετικό και μοναδικό.
Τα πρώτα χρόνια της ζωής είναι τα πιο κρίσιμα για την ομαλή ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη. Το παιδί σταδιακά αντιλαμβάνεται τον κόσμο (πρόσωπα και αντικείμενα), καλείται να διαχειριστεί τα συναισθήματά του και να ανταπεξέλθει με επιτυχία στις δύσκολες καταστάσεις. Αν παρουσιάσεις σε ένα παιδί έναν κόσμο κακό τότε αυτό πολύ πιθανόν στην νεαρή ενήλικη ζωή να εξελίξει συμπεριφορές δυσπιστίας, μεγαλομανίας, εγκατάλειψης, εξάρτησης, αναποφασιστικότητας και επιθετικότητας σε κάθε ανθρώπινη επαφή.
Οι διαταραχές προσωπικότητας χαρακτηρίζονται από άκαμπτα ριζωμένα δυσλειτουργικά χαρακτηριστικά και συμπεριφορές που αφορούν τον τρόπο αντίληψης και ερμηνείας του εαυτού και του περιβάλλοντος, την επικοινωνία με τους συνανθρώπους και τον έλεγχο παρορμήσεων τα οποία διατηρούνται σταθερά και αμετάβλητα στην πάροδο του χρόνου. Οι πάσχοντες δεν έχουν επίγνωση της παθολογίας τους και θεωρούν φυσιολογικές τις συμπεριφορικές τους αντιδράσεις με αποτέλεσμα να προκαλούν ενόχληση στον περίγυρό τους.
Διάγνωση
Για να διαγνωστεί μια διαταραχή προσωπικότητας πρέπει ο ασθενής να είναι μεγαλύτερος από την ηλικία των 18 ετών και τα χαρακτηριστικά της διαταραχής να είναι σταθερά και να προκαλούν σημαντική έκπτωση στην κοινωνική, επαγγελματική και προσωπική του ζωή. Ο λόγος που πριν από 18 έτη δεν είναι εφικτή η διάγνωση είναι επειδή στο διάστημα της εφηβείας κυριαρχούν αντικρουόμενες και συνεχώς μεταβαλλόμενες συναισθηματικές διακυμάνσεις και συμπεριφορές. Επομένως, ο ειδικός δεν έχει την δυνατότητα να εντοπίσει μόνιμα παθολογικά χαρακτηριστικά μέχρι την ωρίμασή τους στην νεαρή ενήλικη ζωή.
Η αιτιοπαθογένεια των διαταραχών προσωπικότητας μπορεί να οφείλεται από αναπτυξιακούς, γενετικούς και πολιτισμικούς παράγοντες. Δεν οφείλονται από την κατανάλωση αλκοόλ, φαρμάκων-ουσιών ή από κάποια άλλη ψυχιατρική διαταραχή.
Τα βασικά χαρακτηριστικά των διαταραχών προσωπικότητας είναι:
Α) Έχουν προβλήματα στο δίκαιο μοίρασμα συναισθημάτων, πραγμάτων και ευθυνών, δηλαδή στο σωστό δούναι λαβείν (άλλοι συνηθίζουν να προσφέρουν αδιάκοπα και άλλοι να απαιτούν δίχως αντάλλαγμα).
Β) Αποδίδουν την παθολογία τους στους άλλους. Θεωρούν ότι είναι δίκαιοι και ότι οι άλλοι είναι άδικοι, εχθροί και αφελείς. Τα άτομα δεν αφήνουν το υγιές μέρος της βούλησής τους να εκφραστεί. Αυτό συμβαίνει επειδή ο εγκέφαλος έχει ταξινομήσει τις πληροφορίες σε γνωστικά σχήματα με αποτέλεσμα οποιαδήποτε πληροφορία και ερέθισμα που δέχεται από το εξωτερικό περιβάλλον να αξιολογείται με την λογική: άσπρο-μαύρο, καλό-κακό και όλα ή τίποτα.
Γ) Συνήθως τα άτομα με Δ.Π δεν έχουν ποτέ μόνο μία, τουλάχιστον υπάρχουν δύο (συννοσηρότητα) είτε με διαταραχές άξονα 1, είτε άξονα 2.
Μέχρι στιγμής η παγκόσμια ψυχιατρική κοινότητα έχει εντοπίσει 10 διαταραχές (DSM-5)Παρανοειδής διαταραχή προσωπικότητας F60: Χαρακτηρίζεται από πρότυπα υπερβολικής καχυποψίας, διαστρέβλωσης και απώλειας εμπιστοσύνης στους άλλους. Το άτομο έχει ευαισθησία στην απόρριψη, δεν κάνει ουσιαστικές φιλικές και συντροφικές με το πρόσχημα ότι οι άλλοι σκοπεύουν να τον εκμεταλλευτούν ή να του κάνουν κακό. Συνηθίζει να διατηρεί ουδέτερο κοινωνικό προφίλ προκειμένου να μην χρησιμοποιηθεί τίποτε εναντίον του.
Σχιζοειδή διαταραχή προσωπικότητας F60.1: Κυρίαρχα χαρακτηριστικά είναι η ανηδονία και η συναισθηματική ψυχρότητα. Είναι άτομα μοναχικά και δεν διατηρούν συντροφικές και φιλικές σχέσεις. Είναι λειτουργικά εις ότι αφορά τις κοινωνικές και εργασιακές υποχρεώσεις τους διατηρώντας συναναστροφές με τους άλλους μόνο για τα απαραίτητα. Ορισμένες φορές μπορεί να εμφανίσει διαταραχές διάθεσης και κατάθλιψη. Δεν αισθάνονται ανάγκη να εκφραστούν συναισθηματικά και ερωτικά.
Σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητα F21: Τα άτομα έχουν γνωστικές και αντιληπτικές παραμορφώσεις αλλά όχι σημαντική έκπτωση στις εκτελεστικές λειτουργίες. Το βλέμμα τους είναι ανηδονικό και ανέκφραστο και συνηθίζουν να διατηρούν απρόσφορο συναίσθημα και ψυχρότητα. Καλλιεργούν παρανοϊκές πεποιθήσεις για τον εαυτό και τους άλλους και συχνά φοβούνται τις κοινωνικές επαφές, οι οποίες δεν εξαλείφονται με την οικειότητα. Υπάρχει έντονη εκκεντρικότητα, κοινωνικό άγχος, καχυποψία και δύσκολα δημιουργούν διαπροσωπικές σχέσεις.
Αντικοινωνική-Δυσκοινωνική διαταραχή προσωπικότητας F60.2: Χαρακτηρίζεται όταν το άτομο έχει χρόνια χειριστική και παρορμητική συμπεριφορά παραβιάζοντας των δικαιωμάτων των άλλων και συστηματικά ανυπακούοντας στις νομικές– ηθικές – θρησκευτικές επιταγές. Σαν χαρακτήρες είναι ανεύθυνοι και δείχνουν συναισθηματική σκληρότητα και έλλειψη μεταμέλειας των πράξεων τους ρίχνοντας το φταίξιμο πάντα στους άλλους. Αντλούν αισθήματα ηδονής από τον ψυχικό ή σωματικό πόνο που προκαλούν στους συνανθρώπους τους.
Μεταιχμιακή-Οριακή διαταραχή προσωπικότητας F60.3: Χαρακτηρίζεται από διάχυτο πρότυπο αστάθειας των διαπροσωπικών σχέσεων, της εικόνας του εαυτού και της έκδηλης παρορμητικότητας. Επικρατεί έντονα το στοιχείο της οξυθυμίας και του φόβου εγκατάλειψης. Τα άτομα αδυνατούν να έρθουν σε συμβιβασμούς και να οριοθετήσουν τους εαυτόν τους. Συχνά υπάρχει παρανοειδής ιδεασμός με αισθήματα θυμού και αναποφασιστικότητας. Σε καταστάσεις απογοήτευσης σκοπεύουν να εκδικηθούν τον σύντροφο, είτε πηγαίνοντας με κάποιον άλλον είτε προβαίνοντας σε αυτοκτονικές ενέργειες. Η παρορμητικότητα τους εκδηλώνεται σε δραστηριότητες που προσφέρουν ευχαρίστηση αλλά ενδέχεται να καταστούν επιζήμιες για τον εαυτό, όπως απροφύλακτο σεξ, τζόγος, ουσίες κ.α. Στην παρούσα διαταραχή υπάρχει ένα χαοτικό μη δομημένο εγώ μεταξύ ψύχωσης και νεύρωσης που δεν εξελίχτηκε σωστά λόγω των δυσκολιών που πέρασαν στα παιδικά τους χρόνια. Στην διάγνωση συχνά μπερδεύεται ο οριακός με τον μανιακό.
Οιστριονική ή Δραματική διαταραχή προσωπικότητας (οἶστρος) F60.4. Βασικό χαρακτηριστικό της διαταραχής είναι η υπερβολική συναισθηματικότητα και η αδιάκοπη αναζήτηση της προσοχής. Τα άτομα εμφανίζουν υπερβολική έκφραση στον λόγο και στις κινήσεις του σώματος με σκοπό να τραβήξουν τα βλέμματα και να φέρουν σε αμηχανία τους γύρω τους. Η συναναστροφή με τους άλλους χαρακτηρίζεται από έντονη σεξουαλικά σαγηνευτική συμπεριφορά αναζητώντας διαρκώς καινούργιες γνωριμίες και εμπειρίες που θα τους βγάλουν από την ρουτίνα τους. Χρησιμοποιούν την εξωτερική εμφάνιση για να προσεγγίσουν τον θαυμασμό καθώς αδυνατούν να κρατήσουν σταθερές μακροχρόνιες σχέσεις. Σε καταστάσεις ματαίωσης εκφράζουν δραματική και κραυγαλέα συμπεριφορά.
Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας F60.81:Υπάρχει διάχυτο πρότυπο μεγαλομανίας, ανάγκη προβολής και αναγνώρισης χωρίς ανάλογα επιτεύγματα. Τα άτομα συνήθως χαρακτηρίζονται από αλαζονεία, φθόνο και ανταγωνιστικότητα. Συχνά προβαίνουν σε πράξεις χειριστικές χρησιμοποιώντας τους συνανθρώπους τους για προσωπικό όφελος. Απουσιάζει το στοιχείο της εμπάθειας και της ενσυναίσθησης, έτσι δεν μπορούν να κατανοήσουν συναισθήματα πέραν από τα δικά τους. Η διαταραχή χωρίζεται στον α) Αντικοινωνικό Νάρκισσο, ο οποίος είναι επιθετικός, εκδικητικός και πατάει επί πτωμάτων για να πετύχει τον σκοπό του. και β) τον Καλό Νάρκισσο που είναι βοηθητικός και πρόθυμος να κάνει τα πάντα για να λάβει το “ευχαριστώ”, δηλαδή την επιβράβευση.
Αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας F60.6: Τα άτομα έχουν υπεραισθησία στην απόρριψη, φοβούνται να αρχίσουν ή να αφεθούν συναισθηματικά σε κάποια σχέση λόγω του φόβου της αποτυχίας, ματαίωσης, εγκατάλειψης και απογοήτευσης. Τέτοια άτομα έχουν μεγάλη ανάγκη αποδοχής, στοργής και αγάπης αλλά ο φόβος τα κρατά απόμακρα με αποτέλεσμα να δυσανασχετούν. Νιώθουν κοινωνικά ανεπαρκή καθώς δίνεται μεγάλη έμφαση στην γνώμη των άλλων με τον φόβο της κριτικής και της γελοιοποίησης. Έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση και συχνά παρουσιάζουν αγχώδεις διαταραχές.
Εξαρτητική διαταραχή προσωπικότητας F60.7: Η ψυχική ισορροπία καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από την αποδοχή και την παροχή φροντίδας των άλλων. Το άτομο αφήνεται στο έλεος των φροντιστών και των προσώπων αγάπης ώστε οι ίδιοι να καθορίζουν την καθημερινότητά του. Όποτε βρίσκεται μόνος βιώνει αισθήματα ανικανότητας και χαμηλής αυτοεκτίμησης. Αποφεύγει να αναλαμβάνει ευθύνες και δεν έχει αξιόλογη κοινωνική ανάπτυξη διότι ζει υπό τον φόβο να μην λάβει την κακή κριτική των άλλων. Στα πλαίσια μιας σχέσης συμμορφώνεται αδικαιολογήτως με τις επιθυμίες του συντρόφου και σε περιπτώσεις που πλησιάζει ο χωρισμός έχουν ήδη έτοιμο τον αναπληρωτή.
Καταναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας F60.5: Διαφέρει από την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή γιατί το άτομο δεν έχει συναισθηματική κατάπτωση από την παθολογία του. Τέτοια άτομα χαρακτηρίζονται από άκαμπτο πείσμα, δεν συνεργάζονται εύκολα γιατί είναι ισχυρογνώμονες και φοβούνται την κακή κριτική. Διατηρούν αυστηρή σχολαστικότητα στην καθαριότητα, την τακτοποίηση των πραγμάτων και την τήρηση σε συστήματα αξιών. Εμφανίζουν τελειοθηρία σε σημείο να μη καταφέρνουν να φέρουν εις πέρας ένα έργο γιατί δεν τηρεί τις δικές τους προϋποθέσεις. Είναι υπερβολικά εργασιομανείς και με αυτό στερούνται διαπροσωπικής ζωής. Αποφεύγουν την επένδυση σε χρήματα, σε αντικείμενα και σε συναισθήματα. Προτιμούν να αποθησαυρίζουν και να μην πετούν τίποτε όσο και αχρείαστο να είναι. Συχνά παθαίνουν αγχώδεις διαταραχές και κρίσεις πανικού με το πρόσχημα ότι δεν μπορούν να ελέγξουν το περιβάλλον και συγχρόνως εμφανίζουν σεξουαλικές δυσλειτουργίες και ψυχοσωματικά από την μόνωση του συναισθήματος.
Μάριος Σεβνταλής Κλινικός Ψυχολόγος
Τηλέφωνα επικοινωνίας 2114237240 & 6934614329
Εκάβης 25 Γαλάτσι
